تنها بیماری‌های جسمی کشنده نیستند و بیماری‌های روانی نیز می‌توانند کشنده باشند

تنها بیماری‌های جسمی کشنده نیستند و بیماری‌های روانی نیز می‌توانند کشنده باشند

در مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت، به مناسبت هفته سلامت روان، مصاحبه‌ای با جناب آقای دکتر مجتبی سلطانی، ریاست محترم اداره مشاروه و عضو محترم مرکز انجام شد. این مصاحبه شرح ذیل است:

با عرض سلام و ادب

 ضمن عرض تبریک بابت فرارسیدن هفته سلامت روان و تشکر بابت پذیرش انجام این مصاحبه از جنابعالی، لطفا به منظور آشنایی بیشتر مخاطبین با شما، خود را معرفی نمایید.

بنده رئیس اداره مشاوره و سلامت روان هستم. در سال 1387 با همراهی همسرم مرکز مشاوره تخصصی ازدواج و خانواده رویش را تاسیس کردیم. همچنین تدریس دروس روانشناسی و مشاوره در دانشگاه سمنان، آزاد، جهاد دانشگاهی، دانشگاه علمی کاربردی و دانشگاه علوم پزشکی سمنان را بر عهده داشته ام. همچنین کارگاه های آموزشی زیادی را برای گروه‌های هدف مختلف نظیر دانشجویان، اساتید دانشگاه، معلمان، کارگران شهرک صنعتی، روانشناسان بهزیستی و .. برگزار کرده‌ام. در صدای مشاور بهزیستی نیز سابقه فعالیت دارم.

بهداشت روان به چه معناست؟

این مفهوم دارای تعاریف متعددی با رویکردهای متفاوتی می‌باشد، گاهی اوقات رویکرد بیماری‌نگر داشته و گاهی اوقات با رویکرد سلامت نگر تعریف شده است. ولی در مجموع می‌توان گفت تعریف سازمان جهانی بهداشت تعریف خوبی است، بهداشت روان اشاره به وضعیتی دارد که افراد، احساس مفید بودن داشته و بتوانند با چالش‌های روزمره زندگی خود مواجه شوند. همچنین رضایتمند و رضایت ‌بخش باشند یعنی بتوانند تعاملات اجتماعی موثری داشته باشند. در مجموع فرد احساس کارآمدی و اثربخشی داشته باشد.

پیامدهای عدم توجه به بهداشت روان چیست؟

این پیامدها می‌تواند چه در سطح فردی چه در سطح اجتماعی بسیار منفی و گسترده باشد. زمانی که فرد به بهداشت روان خود توجه نداشته باشد، هر گونه حادثه‌ای برای بهداشت روان فرد پیش بیاید، تمام اهداف فرد را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. همچنین تمام افرادی که فرد با وی در ارتباط هستند را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. عدم توجه به سلامت روان مواردی نظیر احتمال ابتلا به بیماری‌های روانشناختی، عدم توانمندی مقابله با چالش‌های زندگی، انزوا و گوشه‌گیری و ... را به همراه دارد و حتی در مواردی ممکن است موجب مرگ شودبه عنوان مثال اوردوز ناشی از مصرف مواد اعتیادآور، خودکشی و ... بنابراین می‌توان گفت که تنها بیماری‌های جسمی کشنده نیستند و بیماری‌های روانی نیز می‌توانند کشنده باشند  حتی می‌توان گفت که مقدمه بسیاری از بیماری‌های جسمی، بیماری‌های روانی هستند.

به طور کلی در بحث سلامت روان می‌توان در دو بحث مختلف وارد شد: بیماری و اختلال روانی و دیگری ضعف‌ها و مشکلات روانی. به عنوان مثال حسادت و عدم قاطعیت، عدم توانایی حل مسئله ضعف‌های روانی بوده و بیماری نیستند ولی به اندازه‌ی زیادی می‌توانند فرد و اهداف وی را تحت تاثیر قرار دهند.

اثر مسائل اجتماعی بر روی بهداشت روان چیست؟

روان و اجتماع تعاملی مشترک دارند که به هیچ وجه نمی‌توان آن‌ها را به صورت کاملا قاطعی از یکدیگر جدا کرد. حتی یکی از معیارهای تعاریف سلامت روان واژه بهنجاری است به این معنا که افراد تا چه میزان به جامعه خود شباهت دارند. افرادی که به جامعه خود شبیه‌تر باشند سالم تر از کسانی  هستند که با جامعه خود متفاوت تر هستند. بنابراین هر اتفاقی جامعه را متاثر می‌کند هنجار و روان افراد را نیز تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. به عنوان مثال با شیوع اعتیاد در جامعه نمی‌توان انتظار داشت که سلامت روان افراد آسیب نبیند، وقتی تعداد زیادی از افراد جامعه درگیر اعتیاد هستند، انتظار می‌رود روابط بیشتری بین افراد سالم و معتاد برقرار شود پس احتمال آسیب‌پذیری افراد سالم بیشتر می‌شود. در مورد رفتارهایی نظیر خشونت نیز به همین صورت است. اگر در جامعه خشونت نیز رواج داشته باشد، انتظار ما این است که افراد تحت تاثیر این خشونت قرار گیرند حالا چه به این شکل که افراد، عامل خشونت بوده یا متاثر و آسیب‌پذیر از خشونت باشند، به هر دو شکل سلامت روانی هر دو نفر تحت تاثیر قرار گرفته است. شاید در بسیاری از موارد بتوان عامل و معلول را از یکدیگر جدا کرد ولی در بحث سلامت روان، علت و معلول هر دو آسیب می‌بینند. به عنوان مثال فرد سالمی که در جامعه‌ای با افراد معتاد زندگی می‌کند درگیر اعتیاد است و آسیب می‌بیند.

ویژگی‌های پیش‌بینی‌کننده سلامت روان چیست؟

 مواردی نظیر سطح هوشی نرمال می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. همچنین ویژگی‌های بسیار واضحی نظیر خوش‌بینی، انعطاف‌پذیری از جمله ویژگی‌های پیش‌بینی‌کننده سلامت روان است. خوش‌بینی افراد را در پردازش موقعیت‌ها، اتفاقات، شناخت جایگاه خود و ... درگیر وضعیتی می‌کند که باعث توانمندی خواهد شد. اما بدبینی که نگاه بسیار محتاطانه‌ای با نگرش بسیار منفی است که باعث می‌شود افراد مدت‌ها دچار استرس منفی بیشتری باشند. انعطاف‌پذیری نیز بسیار ویژگی خوبی است، افرادی که بسیار بازخوردپذیرند سالم‌تر هستند و نسبت به اتفاقات محیط اطراف خود بی‌تفاوت نیستند و این افراد می‌توانند رفتار خود را متناسب با موقعیت‌های موجود تنظیم نمایند این مورد باعث افزایش توانایی استنباط موقعیت و تمایز بین موقعیت‌ها و در نهایت منجر به افزایش تاب‌آوری خواهد شد. مولفه تاب‌آوری نیز مولفه مهمی است، افرادی که در موقعیت‌های استرس‌زا متاثر می‌شوند اما زودتر به حالت نرمال برمی‌گردند، سالم‌تر هستند. همچنین برخی ویژگی‌های شخصیتی نرمال نیز وجود دارند که مقابل این ویژگی‌ها نیز ویژگی‌های شخصیتی نرمال دیگری نیز وجود دارد، اما بخشی به سلامت نزدیکترند، مثل برون‌گرایی و دورن‌گرایی. هر دو نوع این افراد سالم هستند اما می‌توان گفت فرد برون‌گرا به سلامت روان نزدیک‌تر است زیرا فرد برون‌گرا تعاملات اجتماعی بیشتری داشته و در برخی موقعیت‌ها کمک بیشتری از افراد می‌گیرد در صورتی که فرد درون‌گرا ممکن است این ویژگی را ندارد.

آیا این ویژگی‌های ذکر شده در دانشجوها وجود دارد؟

سلامت روان تولد و مرگ یکباره ندارد و بستگی به موارد بسیاری نظیر جامعه، ویژگی خانواده، عقاید مذهیب، آداب و رسوم، تعاملات با خانواده بزرگتر، دانشگاه و ... دارد. خوشبختانه با افزایش سطح تحصیلات، برخی ویژگی‌ها نظیر افزایش برون‌گرایی در دانشجویان تقویت شده و به سلامت روان کمک می‌کند. متاسفانه با توجه به تغییرات دنیای جدید و تغییر برخی ساختارهای جامعه مثل زندگی آپارتمان‌نشینی که کسب تجربه را محدود کرده و در نتیجه برخی مهارت‌ها آموزش داده نمی‌شود، سلامت روان افراد تهدید می‌شود. جامعه امروزی نیازمند آموزش برخی مهارت‌ها به صورت کلاسیک است و این امری است که در جوامع قبلی مورد نیاز نبود و افراد به صورت خودکار این مهارت‌ها را متناسب با نیاز جامعه‌ی خود آموزش می‌دیدند. به همین ترتیب ما شاهد دانشجویانی خواهیم بود که تاب‌آوری کافی را ندارند البته این موارد را به صورت نسبی عرض می‌کنم. یا عدم تجربه موقعیت تنش‌زا پیش از دانشگاه است که شاید بزرگترین تجربه آن‌ها خود کنکور است یا در برخی موارد به دلیل حمایت‌های والدین، اجازه کسب بعضی از تجارب به فرزندان داده نمی‌شود یا حتی ممکن است والدین به خوبی نحوه مقابله با موقعیت‌های استرس‌زا را به فرزندان خود منتقل نکرده باشند. در نتیجه ما در بسیاری از موارد، شاهد واکنش‌های بسیار منفی از دانشجویان در کوچکترین موقعیت‌های تنش‌زا هستیم که سلامت روان آن‌ها را به مخاطره می‌اندازد.

بحث دیگر در این مورد این است که شاید ساختارهای امروزی در برخی موارد زمینه‌ساز برخی بحران‌ها باشند. به عنوان مثال دورشدن از خانواده برای اولین بار در سن 18 سالگی، زندگی در خوابگاه، تعاملات با اساتید، دوستان، جنس مخالف. البته اگر این تعاملات به خوبی شکل بگیرد می‌تواند نظیر یک واکسن عمل کرده و بسیار تقویت‌کننده باشد به عنوان مثال فردی که به خوبی تعاملات خوابگاه را مدیریت کند، در آینده به خوبی تعاملات شغلی خود را مدیریت می‌کند، یا زمانی که فردی به خوبی دوری از خانواده را مدیریت نماید می‌توان انتظار داشت که در آینده نیز می‌تواند استقلال خوبی داشته باشد.

برنامه‌های اداره مشاوره دانشجویی به منظور ارتقای سلامت روان دانشجویان چیست؟

اداره مشاوره دانشگاه با دو دیدگاه اساسی اقدامات خود را انجام می‌دهد: مورد اول خدمات عام است که شامل تمام دانشجویان می‌شود، همانند آموزش مهارت‌های زندگی از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی، برگزاری کارگاه‌ها با موضوعات پیشنهادی دانشجویان و اساتید. با توجه به شرایط و حمایت‌های موجود، در دو ترم اول  برای دانشجویان نو ورود حداقل دو مهارت زندگی به دانشجویان آموزش داده می‌شود.

همچنین آموزش مهارت‌های پیش از ازدواج نیز آموزش داده می‌شود.

خدمات نوع دوم هم که به صورت خاص است، بحث مشاوره است که برخی دانشجویان خودشان به مراکز ما برای مشاوره مراجعه می‌کنند و موضوعاتی نظیر مسائل پیش از ازدواج، مسائل تحصیلی، مشکلات در ایجاد تعاملات یا حتی برای مقابله با برخی اختلالت نظیر افسردگی و ... را مطرح نمایند.

به منظور شناسایی مشکلات دانشجویان نیز حداقل یک بار برای تمام دانشجویان فرآیند پایش سلامت روان به صورت سالانه در سامانه غربالگری سنجش سلامت روان انجام می‌شود. نتایج بررسی شده و با دانشجویانی که به نظر نیازمند بررسی بیشتر هستند تماس گرفته شده و خدمات لازم به آن‌ها ارائه داده می‌شود.

در خصوص تشکل‎‌های دانشجویی ایجاد شده در راستای ارتقای سلامت روان توضیحاتی ارائه نمایید.

تشکل‌های دانشجویی نیز با فلسفه‌ی کمک گرفتن از مخاطبی که قرار است به آن خدمت ارائه شود ایجاد شدند. با این تفکر که قرار نیست فردی برای دیگری ایده‌پردازی کند و برنامه ای برای اجرا بنویسد. بلکه قرار است برای کسانی که صاحب تفکر بوده، پویا و فعال هستند خدمات ارائه شود. به همین دلیل گروه همتایاران سلامت ایجاد شد، این گروهی شامل دانشجویانی داوطلب بوده و در طی عضویت این افراد با برگزاری کارگاه، پیشنهاد عناوین، ارتباط با دانشجویان نیازمند توجه بیشتر، آموزش دیده و همکاری می‌کنند.

برنامه‌های اداره مشاوره در خصوص آگاهی بخشی به والدین دانشجویان چه به صورت عام، چه به صورت خاص برای دانشجویان نیازمند توجه بیشتر چیست؟

با توجه به غیر بومی بودن اکثر دانشجویان، عملا دسترسی به والدین دانشجویان امکان‌پذیر نیست و تنها فرصت موجود بدین منظور، زمان ثبت نام دانشجویان است که امسال برای اولین بار اگروهی از والدین دانشجویان در جلسه توجیهی و آموزشی مسائل سلامت روان دانشجویان شرکت کردند. جدا از آن در خصوص دانشجویانی که مسئله‌ای داشته و به صورت ویژه نیازمند توجه بوده و والدین در ایجاد یا درمان آن نقش دارند، با والدین ارتباط برقرار شده و اگر لازم باشد، درخواست مراجعه حضوری والدین را خواهیم داشت و خدمات مشاوره‌ای مشترک و انفرادی والدین و دانشجویان ارائه خواهد شد. اگر والدین نیز درخواست مشاوره داشته باشند نیز خدمات مشاوره ارائه خواهد شد. همچنین امیدواریم که در آینده بتوانیم به منظور افزایش تعاملات با والدین خدمات مشاوره‌ای آنلاین ارائه دهیم.

با توجه به این که روزشمار یکی از روزهای هفته سلامت روان سال جاری، تاثیر متقابل افکار و احساسات در سلامت روان است، نقش افکار و احساسات ما در سلامت روان چیست؟

طبیعتا روان خالی نیست و پویایی های مولفه های روانی هر فرد در نهایت در رفتار افراد قابل مشاهده خواهد بود. یعنی افکار ما در قالب گفتار و رفتار ما بروز پیدا می‌کنند و در نهایت عواطف ما را شکل خواهند داد. یک دیدگاه مثبت و موثر در تعامل با مسائل با سلامت روان بیان می‌کند که افکار هستند که در عواطف تاثیرگذار هستند و سپس عواطف هستند که می‌توانند افکار بعدی را شکل دهند. طبیعتا این چرخه بین افکار و عواطفی که تجربه می‌کنیم نظیر ناراحتی، اندوه، غم شادی، امیدواری ناامیدی وجود دارد. عباراتی که ما به خودمان می‌گوییم مانند تو میتوانی این کار را انجام دهی، عجب آدمی بود، این چه وضعیتیه، من چقدر شرایط بدی دارم، افکاری هستند که حالات روانی ما را شکل می‌دهند و وقتی که بیشتر افکار ما در یک جهت مثبت یا منفی قرار گیرد، حالت روان ما بسیار متاثر می‌شود. بنابراین تعادل بین دو قطب فکر کردن می‌تواند به عواطف متعادل و با ثبات کمک کند. افرادی که عواطف‌ آن‌ها متعادل است  از شیوه فکری مستحکم و منظمی برخوردار هستند و معمولا دو قطبی که همه چیز وحشتناک است یا برعکس آن نیست. عواطف هم به همین شکل است برخی افراد عواطف خود را نمی پذیرند و تحمل چند دقیقه ناراحتی خود را ندارند و به آن، بدترین واکنش‌ها را نشان می‌دهند و این واکنش‌ها افکار آن‌ها را به بدترین شکل ممکن متاثر می‌کند. البته این مورد قابل یادگیری است و افراد می‌توانند برخورد با عواطف خود یا چگونگی بروز عواطف خود را یاد بگیرند.

یکی از لاین‌های تحقیقاتی مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت، سلامت روان است و سعی ما بر این بوده که در این زمینه هم آموزش و پژوهش داشته باشیم، پیشنهادات شما در خصوص فعالیت‌های مرکز در راستای افزایش سلامت روان دانشجویان یا کادر دانشگاه چیست؟

با وجود انجام تحقیقات گسترده در بسیاری از موضوعات سلامت روان، به نظر می‌رسد هنوز مسائل بسیار مهم و زیادی برای انجام پژوهش در این زمینه وجود دارد، به عنوان مثال تعیین مسیر دانشجویی (شغلی و تحصیلی) موضوع بسیار با اهمیتی است که شاید به خوبی به آن پرداخته نشده است و به خوبی چالش‌های مسیر شغلی رشته‌های مختلف استخراج شده باشد. به عنوان مثال برای پاسخ به این سوال که چه سختی‌ها و شرایطی در رشته پزشکی وجود دارد، یک لیست واضح و نسبتا جامع وجود ندارد. شاید هر کدام از ما بتوانیم تجربه‌ای در اختیار دانشجویان قرار دهیم ولی لیستی براساس پژوهش انجام شده، وجود نداشته و این موارد شناسایی نشده است. بنابراین این امر، اولویت مهمی برای پژوهش است. البته انجام پژوهش، نباید تنها ماموریت این مرکز باشد و مسائلی نظیر برگزاری کارگاه‌ها با موضوعات سلامت روان، بیماری‌های روان، اختلالات شایع، توانمندسازی دانشجویان برای آینده در مواردی نظیر انتقال از تحصیل به شغل نیز امری قابل توجه است. همچنین این مرکز با انجام همکاری و تعاملات با سازمان‌هایی خارج از دانشگاه نظیر بهزیستی، سازمان ملی جوانان از تجربه و توانمندی 

متخصصان این سازمانها به منظور خدمت‌رسانی به دانشجویان استفاده نماید. همچنین همکاری با معاونت بهداشتی و واحد سلامت روانی و اعتیاد، می تواند نقش موثری در ارتقاء سلامت روان داشته باشد.

 از پیشنهادات بسیار خوب جنابعالی سپاسگزاریم و تمام تلاش خود را در این راستا به کار می‌گیریم.